Sprzedaż z odroczonym terminem płatności oznacza, że przedsiębiorstwo dostarcza towar lub wykonuje usługę przed otrzymaniem zapłaty. Do dnia płatności środki pozostają w należnościach, a sprzedawca finansuje ten okres z własnego kapitału lub zewnętrznych źródeł. Problem pojawia się nie tylko wtedy, gdy kontrahent nie płaci, ale również wtedy, gdy terminy są długie i znaczna część kapitału pozostaje zamrożona w należnościach.
Dlatego przy sprzedaży na kredyt kupiecki trzeba rozdzielić dwa rodzaje ryzyka. Pierwsze dotyczy płynności i czasu oczekiwania na środki, drugie – możliwości, że odbiorca stanie się niewypłacalny i nie ureguluje należności. Oba wpływają na sytuację finansową przedsiębiorstwa, ale wymagają innego podejścia.
Odroczony termin płatności jest w praktyce formą kredytu kupieckiego. Odbiorca może korzystać z towaru lub usługi przed zapłatą, natomiast sprzedawca czeka na środki do terminu wskazanego na fakturze. Takie warunki mogą zwiększać atrakcyjność oferty i ułatwiać współpracę, ale jednocześnie powodują wzrost zaangażowania kapitału w należności. Im dłuższy termin płatności i większa wartość sprzedaży realizowanej w tej formule, tym większa kwota pozostaje poza rachunkiem firmy i nie może być wykorzystywana do finansowania bieżącej działalności.
Ryzyko rośnie dodatkowo, gdy odbiorca zaczyna płacić z opóźnieniem. Pojedyncza płatność po terminie nie musi oznaczać niewypłacalności, ale narastające zaległości, coraz dłuższe opóźnienia lub dalszy wzrost zamówień przy pogarszającej się terminowości powinny prowadzić do ponownej oceny współpracy. Kontynuowanie sprzedaży na niezmienionych zasadach w takiej sytuacji może zwiększać ekspozycję dokładnie wtedy, gdy wiarygodność płatnicza odbiorcy zaczyna budzić wątpliwości.
Ocena kontrahenta powinna poprzedzać decyzję o przyznaniu mu odroczonego terminu płatności. Warto uwzględnić jego status prawny, dostępne informacje o zadłużeniu i sytuacji finansowej, historię płatniczą oraz skalę planowanej współpracy. Znaczenie ma nie tylko to, czy odbiorca jest wiarygodny, ale również to, jak duża część kapitału przedsiębiorstwa będzie związana z jego należnościami i jakie konsekwencje może mieć ewentualny brak zapłaty.
Przedsiębiorstwo powinno więc określić maksymalny poziom ekspozycji wobec jednego kontrahenta i kontrolować jego udział w całym portfelu należności. Niewypłacalność odbiorcy odpowiadającego za niewielką część sprzedaży ma inne konsekwencje niż problemy podmiotu, na którego przypada znaczna część obrotów. Ocena ryzyka nie powinna też kończyć się w momencie rozpoczęcia współpracy, ponieważ zmiana zachowania płatniczego często pojawia się wcześniej niż formalne problemy z wypłacalnością.
W praktyce przed udzieleniem lub zwiększeniem kredytu kupieckiego warto sprawdzić:
Pierwsze opóźnienia powinny prowadzić przede wszystkim do ustalenia ich przyczyny. Brak płatności może wynikać z przejściowego problemu z płynnością, błędu administracyjnego, sporu dotyczącego wykonania umowy albo trwałego pogorszenia sytuacji finansowej odbiorcy. Są to różne sytuacje i nie powinny być traktowane jednakowo.
Jeżeli opóźnienia stają się częstsze lub coraz dłuższe, warto ponownie ocenić limit kupiecki, termin płatności oraz skalę dalszej sprzedaży z odroczonym terminem. W zależności od sytuacji można ograniczyć ekspozycję, skrócić termin płatności, czasowo wstrzymać kolejne dostawy na kredyt kupiecki albo zastosować dodatkowe zabezpieczenia. Jeżeli należność jest już przeterminowana, dalsze działania mogą obejmować kontakt z kontrahentem, wezwanie do zapłaty, naliczenie należnych odsetek, działania windykacyjne lub skierowanie sprawy na drogę sądową.
Najważniejsze jest, aby reakcja następowała zanim zaległości osiągną poziom, który zaczyna wpływać na własną płynność przedsiębiorstwa. Zarządzanie ryzykiem polega więc nie tylko na odzyskiwaniu przeterminowanych należności, ale również na odpowiednio wczesnym ograniczaniu dalszej ekspozycji.
Faktoring może ograniczyć problem długiego oczekiwania na środki z należności. Po wystawieniu faktury i przekazaniu jej do finansowania przedsiębiorstwo może otrzymać część należności przed terminem płatności. Dzięki temu kapitał zaangażowany w sprzedaż może szybciej wrócić do bieżącego obrotu, a firma nie musi czekać na zapłatę kontrahenta, aby finansować kolejne wydatki operacyjne.
Kluczowa różnica między wariantami faktoringu dotyczy tego, kto ponosi ryzyko niewypłacalności odbiorcy:
Faktoring pełny nie oznacza jednak ochrony przed każdą sytuacją, w której faktura nie zostanie opłacona. Zakres ochrony zależy od warunków umowy i sytuacji konkretnego odbiorcy. Inaczej należy też traktować niewypłacalność kontrahenta, a inaczej spór dotyczący samej wierzytelności.
Wybór wariantu powinien więc wynikać z tego, czego przedsiębiorstwo rzeczywiście potrzebuje: przede wszystkim szybszego dostępu do środków z należności czy również ograniczenia skutków niewypłacalności odbiorców.